Je slikt al jaren metformine voor je bloedsuiker en voelt je al een tijdje moe, een beetje tintelend in je voeten, soms vergeetachtig. De huisarts denkt aan ouderdom of stress. Maar er is een andere, veelvoorkomende verklaring die vaak over het hoofd wordt gezien: metformine kan je vitamine B12-opname flink verstoren, en dat tekort sluipt er jaren ongemerkt in.
Dit speelt niet bij een klein groepje mensen. Metformine is het meest voorgeschreven medicijn tegen type 2-diabetes in Nederland, en onderzoek laat zien dat een flink deel van de langdurige gebruikers na verloop van tijd te lage B12-waarden ontwikkelt. Combineer je het ook nog met een maagzuurremmer zoals omeprazol, dan stapelt het risico zich op.
Precieze Nederlandse cijfers over metforminegebruikers specifiek zijn er niet, maar schattingen uit meerdere onderzoeken lopen op tot ongeveer één op de vijf langdurige gebruikers met een te lage B12-waarde. Dat is geen zeldzaamheid, het is een bijwerking die simpelweg te weinig aandacht krijgt tijdens de jaarlijkse diabetescontrole.
Waarom metformine je B12-opname blokkeert
Vitamine B12 wordt in je darmen opgenomen met hulp van een eiwit dat intrinsic factor heet. Metformine remt een calciumafhankelijk proces in je dunne darm dat nodig is om het B12-intrinsic factor-complex op te nemen. Geef je extra calcium, dan herstelt die opname voor een deel, wat ook meteen aantoont hoe specifiek dit mechanisme is. Een overzichtsstudie over B12-tekort bij metforminegebruikers beschrijft dit mechanisme en adviseert artsen om periodiek te controleren, zeker bij mensen die het middel al jaren gebruiken of een hoge dosering krijgen.
Hoe langer je het medicijn slikt en hoe hoger de dosis, hoe groter de kans op een tekort. Dat maakt het vooral relevant voor mensen die metformine al vijf jaar of langer gebruiken, want de voorraad B12 in je lever raakt pas na jaren echt uitgeput.
Maagzuurremmers verdubbelen het risico
Veel mensen met type 2-diabetes slikken naast metformine ook een protonpompremmer zoals omeprazol of pantoprazol, bijvoorbeeld tegen brandend maagzuur of reflux. Dat is een ongelukkige combinatie voor je B12-huishouding. Maagzuur is namelijk nodig om B12 los te weken uit eiwitten in je voeding, voordat het aan intrinsic factor kan binden. Minder maagzuur betekent minder vrije B12 om op te nemen, bovenop de opnameremming die metformine al veroorzaakt.
Gebruik je beide medicijnen tegelijk, dan is het dus verstandig om je B12-waarde vaker te laten controleren dan bij gebruik van één van de twee. Dat geldt al helemaal als je ook nog ouder bent, want de maagwand produceert vanaf je zestigste van nature al minder zuur.
Deze signalen worden vaak gemist
Een B12-tekort kweekt zelden één duidelijk alarmsignaal. Het is meestal een optelsom van kleine klachten die je los van elkaar aan iets anders wijt:
- Aanhoudende vermoeidheid die niet overgaat met extra slaap
- Tintelingen of een doof gevoel in vingers en tenen
- Concentratieproblemen of een vaag, wollig gevoel in je hoofd
- Stemmingswisselingen, prikkelbaarheid of een lichte somberheid
- Een pijnlijke, gladde tong of mondhoekkloofjes
- Duizeligheid of hartkloppingen bij inspanning
Herken je vooral de vermoeidheid, dan is het goed om ook even ons artikel over ijzertekort als oorzaak van vermoeidheid te lezen, want de klachten lijken sterk op elkaar maar de oplossing is anders. Ook een magnesiumtekort kan zich in dezelfde vage klachten verstoppen, dus bij twijfel is een bloedtest de enige manier om het verschil te maken.
Wanneer en hoe je laat testen
Slik je metformine langer dan een jaar, zeker in een dosering boven de 1000 milligram per dag, vraag dan gewoon een keer per jaar een B12-test aan bij je huisarts. Dat geldt dubbel zo hard als je ook een maagzuurremmer gebruikt of boven de zestig bent. Een gewone bloedtest meet je serum-B12, maar die waarde kan misleidend normaal uitslagen terwijl er toch al een functioneel tekort is. Vraag daarom ook om de methylmalonzuur- of homocysteïnewaarde te laten meten, die reageren gevoeliger op een beginnend tekort. Veel huisartsen controleren dit niet automatisch bij diabetespatiënten, dus het initiatief ligt vaak bij jezelf. Noem de combinatie metformine plus maagzuurremmer gerust expliciet bij je arts, want dat is precies de context waarin een tekort het makkelijkst wordt gemist.
Blijkt er een tekort, dan behandelt je arts dat meestal met B12-injecties of hooggedoseerde tabletten, afhankelijk van hoe ernstig het tekort is en of de oorzaak bij de opname in je darmen ligt. Dat laatste is precies het probleem bij metformine, dus tabletten werken dan vaak minder goed dan een injectiekuur.
Dit doe je als je deze medicijnen slikt
Stop nooit zelf met metformine of een maagzuurremmer vanwege dit verhaal. Beide medicijnen hebben hun eigen, goed onderbouwde reden waarom je ze slikt, en een B12-tekort is prima te verhelpen zonder die behandeling aan te passen. Wat wel helpt: noteer een jaar lang hoe je je voelt, vraag bij je volgende controleafspraak expliciet om een B12-test als dat nog niet standaard gebeurt, en overweeg een supplement als preventieve maatregel wanneer je arts daarmee akkoord gaat. De Consumentenbond test regelmatig welke B12-supplementen hun beloofde dosering waarmaken, wat een handig startpunt is als je zelf op zoek gaat. Een klein beetje alertheid nu bespaart je jaren onnodig gesleep met vage klachten die niemand aan elkaar koppelt.